ก่อนจะเป็นขยะ: วิธีจัดการขยะของประเทศอื่น ๆ

โดย พิมาภา ธิติวณิชย์

ถ่ายทอดประสบการณ์ว่า ประเทศอื่นๆ ทั้งเพื่อนบ้าน

และประเทศที่พัฒนาแล้ว มีการจัดการขยะกันอย่างไร)

พูดถึงเรื่องประเภทของวัสดุเหลือใช้หรือ “คุณขยะ” มามากพอสมควร เรียกได้ว่าผู้เขียนยึดหลักอธิบายแบบ “Cradle to Grave” และ “Cradle to Cradle” กันเลยทีเดียว Cradle = อู่ หรือ เปล (ในที่นี้ก็คงเป็นแหล่งกำเนิด) ส่วน Grave = สุสาน .. ก็กล่าวได้ว่า ปอกเปลือกขยะกันแทบจะหมดไส้หมดพุงกันทีเดียว จนคิดว่าเดี๋ยวคงต้องหลบไปเขียนเรื่องพฤติกรรมการลดปริมาณขยะกันแล้ว แต่ว่าเทคโนโลยีมีมาเรื่อยๆ ขอแค่อย่าหยุดคิด อย่าหยุดติดตามก็พอ

มาถึงแง่มุมการจัดการขยะกันบ้าง ในบทนี้ตั้งใจจะเขียนเจาะจงถึง “วิธีการ” จัดการขยะของประเทศอื่นๆ เพราะผู้เขียนเองมีความตื่นตาตื่นใจในโลกของการจัดการขยะของหลายประเทศ แต่ก่อนที่จะไปถึงเรื่องการจัดการขยะประเทศอื่น เราลองช่วยกันนึกภาพก่อนว่า ลักษณะสังคมของแต่ละที่เป็นอย่างไร ความเป็นระเบียบเรียบร้อย ตารางการจัดเก็บขยะ จุดคัดแยกขยะ ความร่วมมืออันกลมกลืนของภาครัฐและเอกชน เป็นอย่างไร ผู้เขียนคิดว่าเราคงอดเปรียบเทียบไม่ได้ว่าทำไมประเทศเราไม่เหมือนที่นั่น ไม่เอาอย่างที่โน่น ผู้เขียนผ่านประสบการณ์นี้มา ก็เคยคิดเปรียบเปรยเหมือนกัน แต่พอวิเคราะห์แล้วก็หยุดคิดได้โดยง่าย ของเราก็อาจมีข้อดีอยู่บ้าง เพียงแต่ยังไม่สมบูรณ์พร้อม ก็ต้องช่วยกันผลักดันต่อไป

ในบ้านเมืองเรานั้น ผู้เขียนได้เคยมีโอกาสร่วมงานและฝากตัวเป็นศิษย์กับคุณสินชัย เทียนศิริ (ผู้เขียนขอยกให้ท่านเป็นปรมาจารย์ด้านการจัดการขยะท่านหนึ่งของเมืองไทย และท่านเป็นผู้ที่เป็นแรงบันดาลใจให้ผู้เขียนเขียนหนังสือเล่มนี้ขึ้นมาเพื่อตอบแทนบุญคุณท่านด้วย เพราะท่านไม่เคยคาดหวังอะไรนอกจากความจริงใจในการพัฒนาสังคมเท่านั้นเอง) ผู้เขียนชอบที่ท่านพูดเสมอว่า “ประเทศไทยนี้แบ่งขยะออกเป็น 2 ประเภทใหญ่ๆ คือขยะประเภท ขายได้ และ ขายไม่ได้” .. ซึ่งข้อเท็จจริงนี้ เป็นความจริงที่บรรยายธรรมชาติของขยะบ้านเราได้อย่างชัดเจนมากจริงๆ ถ้าเราแยกประเภทๆ และมัวตกหลุมพรางทางทฤษฎี การปฏิบัติบางทีก็ไม่เป็นไปตามความคาดหวัง แต่ถ้าเราศึกษาพฤติกรรมของประชาชนและอิงจากวิถีชีวิตเพื่อพิชิตภารกิจแยกขยะแล้วล่ะก็ .. อาม่า อาซ้อ อากู๋ คุณปู่ คุณย่า คุณตา คุณยาย น้องๆ ลูกหลานทั้งหลาย รับรอง รู้หมด! ถ้าได้เข้าครัวบ้าง ช่วยที่บ้านจัดการขยะบ้างล่ะก็จะคุ้นเคยเลยว่า ขยะประเภทไหนที่จัดลงถังทิ้งไป ขยะประเภทไหนที่ต้องแยกไว้ ปัจจุบันการจำหน่ายขยะจากบ้านเรือนอาจไม่ค่อยมีแล้ว ด้วยวิถีชีวิตมนุษย์ที่เปลี่ยนไป แต่อย่างน้อยๆ เราก็มีแยกไว้ให้พี่ซาเล้ง ให้คุณพี่ที่มาเก็บขยะเป็นประจำ บ้าง ก็ไม่ได้ร้างราการคัดแยกขยะเสียทีเดียว

ในขณะที่บ้านเราแยกขยะด้วยวิธีไม่ซับซ้อนมากนัก คือแยกเป็นของขายได้กับขายไม่ได้ แล้วค่อยแบ่งตามกลไกราคา บ้านเมืองอื่นมีวัฒนธรรมอย่างไร ผู้เขียนลองรวบรวมจากทั้งประสบการณ์พูดคุยและแหล่งข้อมูลทางการ พบว่าแต่ละประเทศมีบริบทต่างกันมาก กติกายังอาจต่างกันระหว่างเมืองด้วย ตัวอย่างต่อไปนี้จึงเป็นภาพรวม ไม่ใช่คู่มือทิ้งขยะที่ใช้แทนกฎของท้องถิ่นได้

ประเทศเพื่อนบ้านของเรา (พม่า ลาว กัมพูชา มาเลเซีย)

เมียนมา – ระบบจัดการขยะเป็นหน้าที่สำคัญของหน่วยงานเมือง และหลายพื้นที่ยังเผชิญข้อจำกัดด้านการเก็บขนกับสถานที่กำจัด รายงานของธนาคารโลกระบุว่าการขยายบริการ การวางกติกา และการสื่อสารกับประชาชนยังเป็นโจทย์สำคัญ จึงไม่ควรสรุปง่าย ๆ ว่าปัญหาคลี่คลายแล้วจากการรณรงค์เพียงแบบเดียว [30]

ลาว – บริการเก็บขยะยังครอบคลุมเมืองและพื้นที่เข้าถึงง่ายมากกว่า ขณะที่ภาคเก็บของเก่าและผู้รีไซเคิลนอกระบบมีบทบาทสำคัญ รายงานธนาคารโลกยังชี้ว่าการหมักขยะอินทรีย์ระดับใหญ่ไม่ได้มีทั่วไป แม้ในชนบทจะมีการนำเศษอาหารไปเลี้ยงสัตว์หรือใช้ประโยชน์อยู่บ้าง [31]

กัมพูชา – พนมเปญเติบโตเร็วและยังเผชิญความท้าทายด้านบริการพื้นฐาน รวมถึงการจัดการขยะมูลฝอย การปรับระบบจึงต้องมองทั้งการเก็บขน งบประมาณ โครงสร้างเมือง และการกำกับดูแล ไม่ใช่เพียงเปลี่ยนบริษัทผู้รับเก็บขยะแล้วจะทำให้ระบบสะอาดขึ้นทั้งหมด [32]

มาเลเซีย – มีแนวทางส่งเสริมการแยกขยะที่ต้นทางเพื่อเพิ่มการนำวัสดุกลับมาใช้และลดภาระสถานที่กำจัด โดยการดำเนินงานขึ้นอยู่กับพื้นที่และหน่วยงานท้องถิ่น จึงไม่ควรเขียนเหมารวมว่ากฎหมายเดียวใช้เหมือนกันทั่วประเทศ [29]

ประเทศที่ไกลออกไปอีกหน่อย (เยอรมัน ญี่ปุ่น เกาหลีใต้)

เยอรมนี – การแยกขยะเป็นฐานสำคัญของระบบรีไซเคิล โดยทั่วไปมีช่องทางแยกแก้ว กระดาษ บรรจุภัณฑ์ ขยะอินทรีย์ และขยะตกค้าง รวมทั้งระบบคืนบรรจุภัณฑ์บางประเภท กติกาละเอียดอาจต่างกันตามเทศบาล จึงควรตรวจคู่มือพื้นที่เสมอ [18]

ญี่ปุ่น – เทศบาลมีบทบาทกำหนดประเภท วัน และวิธีทิ้งขยะ ประชาชนจึงต้องดูตารางของพื้นที่ตนเอง แนวทางระดับประเทศเน้นการแยกที่ต้นทาง การใช้ประโยชน์หมุนเวียน และการกำจัดอย่างเหมาะสม แต่รายละเอียดไม่ได้เหมือนกันทั้งประเทศ [19]

เกาหลีใต้ – ระบบหลักประกอบด้วยการแยกวัสดุรีไซเคิลและการเก็บค่าขยะตามปริมาณ โดยใช้ถุงที่กำหนดสำหรับขยะทั่วไป และมีระบบจัดการขยะอาหารแยกต่างหากในหลายพื้นที่ ระบบคิดค่าตามปริมาณเริ่มใช้ทั่วประเทศตั้งแต่ปี 1995 เพื่อช่วยลดขยะและเพิ่มการนำทรัพยากรกลับมาใช้ [20]

ประเทศที่มีประชากรเยอะมากๆ (จีน สหรัฐอเมริกา อินเดีย อินโดนีเซีย)

จีน – กำลังเผชิญปัญหาขยะจำนวนมหาศาล โดยเฉพาะขยะอาหารและพลาสติก แต่ก็เริ่มออกกฎหมายบังคับใช้ “การแยกขยะที่ต้นทาง” ในเมืองใหญ่ เช่น เซี่ยงไฮ้ และปักกิ่ง ขยะต้องแยกเป็น 4 ประเภทหลัก ได้แก่ ขยะเปียก ขยะแห้ง ขยะรีไซเคิล และขยะอันตราย รัฐบาลมีการปรับบทลงโทษเพื่อสร้างแรงกดดัน ทำให้ระบบเริ่มเป็นรูปธรรม

สหรัฐอเมริกา – วิธีจัดการขยะต่างกันมากตามรัฐและเมือง ซานฟรานซิสโกมีระบบแยกรีไซเคิลและหมักอินทรีย์ แต่ตัวเลขมากกว่า 70% ที่มักกล่าวถึงเป็น “อัตราเบี่ยงเบนขยะจากการกำจัด” (diversion) ซึ่งรวมมากกว่าการรีไซเคิลอย่างเดียว ส่วน EPR ก็เป็นนโยบายที่ออกในบางรัฐหรือสำหรับสินค้าบางกลุ่ม ไม่ใช่ระบบเดียวกันทั้งประเทศ [21]

อินเดีย – ปริมาณขยะเติบโตสูงมากโดยเฉพาะขยะอินทรีย์จากตลาดสด ปัจจุบันมีการรณรงค์ “Swachh Bharat Abhiyan” (Clean India Mission) ที่ผลักดันให้มีการจัดการขยะตั้งแต่ครัวเรือน จนถึงการสร้างระบบ Waste-to-Energy แต่ยังเจอปัญหาขยะปนเปื้อนสูง

อินโดนีเซีย – รัฐบาลตั้งเป้าลดการรั่วไหลของขยะพลาสติกลงทะเล 70% ภายในปี 2025 เมื่อเทียบกับฐานปี 2018 แต่ข้อมูลความก้าวหน้าล่าสุดที่ผู้เขียนตรวจพบระบุว่า ณ สิ้นปี 2023 ลดลงได้ 41.68% หรือประมาณ 256,614 ตัน จากฐาน 615,675 ตันในปี 2018 [22] ขณะตรวจแก้ต้นฉบับนี้ยังไม่พบรายงานผลสิ้นสุดปี 2025 ที่เผยแพร่อย่างเป็นทางการ จึงไม่ควรเขียนว่าบรรลุเป้าหมายแล้ว และยังต้องติดตามผลต่อไป

เมื่อมองไปยังหลายประเทศ เราจะเห็นว่า “วิธีจัดการขยะ” ไม่ได้มีสูตรสำเร็จตายตัว บางที่เข้มงวดเรื่องการแยกขยะที่ต้นทาง บางที่ใช้กฎหมายบังคับ บางที่สร้างแรงจูงใจทางเศรษฐกิจ แต่สิ่งที่ทุกประเทศมีเหมือนกันคือ ความร่วมมือของประชาชนกับภาครัฐและเอกชน หากเรานำบทเรียนเหล่านี้มาปรับใช้กับวิถีชีวิตและสังคมไทยในแบบที่เหมาะสม ก็อาจไม่ไกลเกินฝันที่จะเห็นบ้านเมืองเราสะอาด มีระบบการจัดการขยะที่ยั่งยืน และสร้างสิ่งแวดล้อมที่ดีให้คนรุ่นต่อไป

อ่านต่อในชุด ก่อนจะเป็นขยะ
← ก่อนจะเป็นขยะ: วงจรชีวิตบรรจุภัณฑ์ยูเอชที จากกล่องใช้แล้วสู่ทรัพยากร   |   ก่อนจะเป็นขยะ: ทางเลือก จะเผา จะฝัง หรืออย่างไร →